De praktijkopdracht: het enige dat laat zien of iemand het kan

Er is een grens aan wat je met vragen kunt vaststellen. Je kunt uitstekend meten of iemand weet welke stappen erbij horen. Of iemand die stappen ook zet als er een klant tegenover hem zit, meet je er niet mee.

Op dat punt komt de praktijkopdracht in beeld: de deelnemer maakt iets en jij beoordeelt wat hij heeft gemaakt. Een offerte, een plan, een gespreksopname, een ingerichte spreadsheet, een foto van een geplaatste installatie.

De opdracht afbakenen

De verleiding is groot om te zeggen: maak een plan voor je eigen situatie. Dat leidt tot vijftien onvergelijkbare stukken en een beoordeling die neerkomt op een gevoel.

Bak de opdracht af op drie punten.

Het product. Wat lever je precies in en in welke vorm. Eén A4, een bestand, een opname van maximaal vijf minuten. Zeg het in aantallen.

De situatie. Geef een casus, of geef de deelnemer de keuze uit twee of drie casussen. Werkt iemand aan zijn eigen praktijk, geef dan een vast stramien waarin die praktijk past. Zo blijven de inzendingen vergelijkbaar en is de opdracht ook niet zomaar over te nemen van een collega.

De criteria. Die geef je vooraf, letterlijk, in de opdracht zelf. Als een deelnemer niet weet waarop je let, is de opdracht deels een gokspel.

Het beoordelingsmodel schrijf je vóór de eerste inzending

Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen en het is de stap die het verschil maakt. Je schrijft op waar je naar kijkt, in maximaal vijf of zes punten en per punt wat voldoende is.

Beschrijf per criterium wat je ziet bij een antwoord dat er is, niet hoeveel punten het waard is. Dus niet "structuur: 0 tot 5 punten", maar:

• Onvoldoende: de stappen staan er, maar niet in een volgorde die klopt met de situatie.
• Voldoende: de stappen staan in een werkbare volgorde en de keuze is toegelicht.
• Ruim voldoende: er is bovendien beargumenteerd waarom een andere volgorde in dit geval niet werkt.

Zo'n model heet een rubric. Het maakt van je oordeel iets dat je kunt uitleggen, ook aan iemand die het er niet mee eens is. En het scheelt tijd: je hoeft niet bij elke inzending opnieuw te bedenken wat je vindt.

Doe daarna één ding dat weinig mensen doen: maak de opdracht zelf, met je eigen model ernaast. Je merkt binnen een half uur welk criterium niet werkt.

Beoordeel per criterium, niet per persoon

Kijk alle inzendingen na op criterium 1, dan alle op criterium 2, enzovoort. Dat is langzamer in gevoel en sneller in werkelijkheid en het houdt je maatstaf gelijk.

Twee dingen om jezelf mee te controleren. Kijk niet in de volgorde van binnenkomst, want de eerste paar inzendingen bepalen ongemerkt je meetlat. En kijk niet naar de naam van de inzender als dat kan, zeker niet bij mensen die je uit de cursus kent. Anoniem nakijken, beoordelen per onderdeel in plaats van per persoon en netheid en lay-out buiten je oordeel houden staan alle drie in het overzicht van procedures tegen beoordelaarseffecten. Dezelfde principes gelden bij open vragen nakijken.

Beoordeel bovendien het product, niet de moeite. Een deelnemer die er drie avonden aan heeft gewerkt en iets inlevert dat niet voldoet, voldoet niet. Dat is hard en het alternatief is dat je certificaat niets zegt.

Waar het misgaat

Het model past niet op de opdracht. Je vroeg om een offerte en je beoordeelt op taalgebruik. Leg model en opdracht naast elkaar en streep alles weg wat niet in de opdracht gevraagd is.

De criteria overlappen. "Volledigheid" en "dekking van de stappen" zijn hetzelfde punt, dat je nu twee keer telt.

Alles wordt voldoende. Als iedereen slaagt, is de opdracht te ruim of het model te vriendelijk. Kijk of je bij het niveau "voldoende" echt hebt opgeschreven wat het minimum is.

Eén beoordelaar bij een uitslag met gevolgen. Laat dan een steekproef van een kwart door iemand anders nakijken en vergelijk. Verschil je stelselmatig, dan zit het verschil in het model en niet in de inzendingen. Zie wat er verandert als er een certificaat aan hangt.

Wat het kost

Reken op tien tot dertig minuten per inzending, afhankelijk van de omvang. Bij dertig deelnemers is dat een tot twee dagen per ronde. Dat is de reden dat de praktijkopdracht zelden alleen wordt gebruikt.

De gebruikelijke opzet is een combinatie: een set gesloten vragen voor de kennis die eronder ligt, plus één praktijkopdracht voor het kunnen. De vragen zeef je automatisch, de opdracht kijk je na bij wie de vragen gehaald heeft. Zo betaal je het nakijkwerk alleen voor de mensen bij wie het ergens over gaat.

Wanneer je hem niet moet gebruiken

Bij een korte cursus zonder gevolgen is een praktijkopdracht overdreven, voor jou en voor de deelnemer. Bij een cursus waar losse feitenkennis het leerdoel is, meet hij het verkeerde. En bij groepen van honderden deelnemers is hij niet vol te houden, tenzij je alleen bij een steekproef nakijkt en dat vooraf zegt.

Wil je weten of dit type in jouw geval past, loop dan de vraagtypekiezer langs of vergelijk de typen in het overzicht van acht vraagtypen naast elkaar.